Sau khi Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945),
tháng 4/1945, Chính phủ thân Nhật Trần Trọng Kim thành lập. Ngày 20/7/1945,
Nhật giao việc quản lý hành chính Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng cho người Việt.
Bác sĩ Trần Văn Lai (1894 - 1975) được mời làm Đốc lý Hà Nội, chức vụ tương
đương với Thị trưởng.
Bác sỹ Trần Văn Lai sinh năm 1894 trong một gia đình làm
nghề khảm trai. Cha ông là Trần Văn Phương. Ông không theo nghề của gia đình mà
theo học ngành y và trở thành Bác sỹ nổi tiếng của nhà thương Phủ Doãn (Bệnh
viện Việt Đức ngày nay). Là một người điềm đạm, nhân hậu ông đảm nhiệm chức Phó
Hội trưởng Hội Tế sinh do bà Cả Mọc thành lập. Tại ngôi nhà riêng của ông
(trong ngõ Tức Mạc gần phố Trần Hưng Đạo) nhiều năm liền là nơi người nghèo Hà
Nội đến khám chữa bệnh được ông cấp thuốc miễn phí. Với lòng yêu nước thương
dân, căm ghét bọn thực dân Pháp xâm lược, năm 1938 ông được bầu vào Viện Dân
Biểu nhưng ông từ chối ngay vì nhận ra đây chỉ là Nghị viện bù nhìn của thực
dân Pháp. Ngày 27/10/1943 ông bị thực dân Pháp bắt và giam giữ tại nhà tù Sơn
La sau chúng chuyển ông về nhà tù Hỏa Lò Hà Nội. Đầu năm 1945 ông mới được trả
tự do và ngày 20/7/1945 ông được mời ra làm đốc lý Hà Nội.
 |
| Bác sĩ Trần Văn Lai bên vợ và con |
Chỉ trong vòng 1 tháng (20/7 đến 19/8/1945) giữ chức Thị
trưởng ngắn ngủi đó nhưng có rất nhiều việc ông đã làm đều đặt dấu ấn sâu đậm
trong lòng người dân Hà Nội cho đến tận ngày hôm nay. Việc đầu tiên sau khi
nhậm chức là ông cho kéo đổ bức tượng Toàn quyền Paul Bert P trước
cửa Tòa Thị chính; Tượng Nữ thần Tự do hay bức tượng " Bà đầm xòe" ở vườn hoa cửa nam; Tượng sỹ nông, công thương ở Vườn hoa Canh Nông được người dân Hà Nội hả hê
sung sướng. Quyết tẩy trừ vết tích nô lệ một thời Pháp thuộc ông thẳng tay xóa
bỏ các tên phố mang tên Pháp cùng những tên người Việt theo đóm ăn tàn với bọn
thực dân cướp nước: Đại lộ Brére Lisle trở thành Phố Hùng Vương; Boule vard
Gamletta trở thành phố Trần Hưng Đạo; F.Ganie (viên quan ba chết trận tại Cầu
Giấy) thành đường Đinh Tiên Hoàng; Phố Gia Long thành phố Mai Hắc Đế...
Nhờ có tầm nhìn của ông mà những tên phố Hà Nội đều được
đặt một cách có ý đồ: Khu trung tâm quanh hồ Gươm là tên các vị vua Đinh, Lý,
Lê (Ngô Quyền, Đinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ, Lê Thái Tổ...). Xa hơn về phía
đường Trần Hưng Đạo là khu vực của các danh tướng thời Trần. Ngay cả ngõ Tức
Mạc (nằm trên đường Hưng Đạo, trước là ngõ Tân Hưng) cũng được lấy tên theo quê
quán của dòng họ Trần. Dọc sông Hồng là tên những vị tướng và những trận thủy
chiến nổi tiếng trong lịch sử: Vạn Kiếp, Bình Than, Trần Quang Khải, Trần Nhật
Duật v.v… đều là tên của những vị tướng và những trận thủy chiến nổi tiếng thời
Trần.
Ngoài ra, Ông còn lấy tên các nhà lãnh đạo khởi nghĩa
chống Pháp, những nhà yêu nước, các nhà thơ nổi tiếng để đặt tên cho các con
phố như: Hoàng Hoa Thám, Phan Đình Phùng, Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Thái Học,
Lương Ngọc Quyến, Nguyễn Trường Tộ, Đội Cấn Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu,
Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm…
Có thể nhận thấy việc đặt tên cho các phố Hà Nội của bác
sĩ Trần Văn Lai theo mấy nguyên tắc sau: Các danh nhân có uy tín lớn được đặt
tên cho các phố lớn; Các tên phố có những mối quan hệ với nhau được đặt gần
nhau… Những võ tướng với những chiến công hiển hách Lý Thường Kiệt, Hai Bà
Trưng, Hoàng Hoa Thám... hoặc những danh sỹ nổi tiếng: Nguyễn Du, Nguyễn
Gia Thiều, Lê Quý Đôn v.v… được trân trọng đặt tên cho các con phố.
Riêng trong khu phố cổ mà tên phố gắn liền với các làng
nghề đất kinh kỳ đều được ông cho trả lại tên cũ bằng tiếng Việt giản dị như:
Hàng Đường (thay cho Rue de Sucre), Hàng Than (Charbon), Hàng Quạt (Éventails),
Hàng Đậu (Graines), Hàng Chĩnh (Vases), Hàng Bông (Coton)...
Các vườn hoa cũng được đổi tên. Có một bãi trống lớn bên
Phủ Toàn quyền nay là Phủ chủ Tịch, ông Trần Văn Lai đã lấy tên Căn cứ nghĩa
quân Đinh Công Tráng chống Pháp ở huyện Nga Sơn (Thanh Hóa) để đặt tên “Quảng
Trường Ba Đình).
Chỉ hơn một tháng sau (ngày 19/8/1945) các phương tiện
thông tin trên thế giới đã đưa tin: “Ngày 2/9/1945 tại Quảng Trường Ba Đình Chủ
tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Độc Lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ
Cộng hòa. (Đã có lúc tên Quảng Trường Ba Đình định thay đổi thành quảng trường
Độc Lập, Quảng trường Hồng Bàng, Quảng trường 2/9. Nhưng Bác Hồ đề nghị phải
giữ nguyên tên Quảng Trường Ba Đình.
Trong kháng chiến chống Pháp mặc dầu ông Trần Văn Lai
không về vùng kháng chiến nhưng người con duy nhất của ông: Trần Mạnh Chu được
ông hướng theo Cách mạng tham gia quân đội sau là Giáo sư, Tiến sĩ chuyên ngành
Tiết niệu của Quân đội Nhân dân Việt Nam.
Thời điểm đầu năm 1954, khi ta mở chiến dịch Điện Biên
Phủ, thành ủy Hà Nội đã chủ trương vận động trí thức tiêu biểu ký tên vào bản
kiến nghị đòi hòa bình, nhằm tạo lên làn sóng đấu tranh công khai, gây áp lực
trên mặt trận ngoại giao. Ông Trần Văn Lai chính là người góp ý về nội dung bản
kiến nghị và là người đầu tiên đặt bút ký tên. Tên ông được đặt hàng đầu trong
danh sách các nhân sĩ, trí thức kiến nghị, thể hiện uy tín và ảnh hưởng của ông
trong giới trí thức. Bản kiến nghị đã được luật sư Nguyễn Mạnh Hà ở Paris
Sinh thời, cụ Trần Văn Lai là môt người rất kín đáo, điềm
đạm nhưng vô cùng nhân hậu. Ngôi nhà của cụ ở ngõ Tức Mạc trong nhiều năm liền
là nơi người dân nghèo Hà Nội đến khám bệnh và xin thuốc miễn phí.
Người dân quanh phố Trần Hưng Đạo đều quý và tin tưởng cụ.
Đến mức, năm 1946, khi Pháp nổ súng tấn công Hà Nội, không ai bảo ai, việc đầu tiên
người khu phố này làm là chạy đến nhà cụ Lai nhờ che chở.
Với phẩm chất cao đẹp của nhà trí thức cùng những công lao
với Cách mạng, năm 1954 ông là một trong bốn nhân sĩ ở Hà Nội được Chủ tịch Hồ
Chí Minh tặng chiếc rađiô.
Ngày 4/11/1954 ông được cử làm Ủy viên Ủy ban hành chính
Hà Nội. Sau đó ông được cử làm Thứ trưởng Bộ Thương Binh xã hội rồi làm Phó Chủ
tịch Ủy ban Hành chính Hà Nội. Ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam Nam
Tháng 12 năm 2011 Hội đồng Nhân dân Thành phố quyết định
đặt tên Phố Trần Văn Lai ở xã Mễ Trì huyện Từ Liêm tại vị trí số 30 đường Phạm
Hùng đến cổng Khu đô thị Mỹ Đình Mễ Trì dài 830m rộng 17,5m.
Nhã Lan
